Pękające kąciki ust – defekt estetyczny czy sygnał choroby?
Zapalenie kącików ust to dość powszechna przypadłość, z którą większość z nas zetknęła się przynajmniej raz w życiu. Choć często ma łagodny i przejściowy charakter, potrafi być uciążliwa i bolesna, zwłaszcza gdy kąciki pękają. Zazwyczaj znika po kilku dniach, jednak bywa i tak, że utrzymuje się dłużej lub nawraca. Jeśli ten właśnie problem dotyczy Ciebie, nie lekceważ go, bo może świadczyć o głębszych problemach zdrowotnych – takich jak infekcje, niedobory czy choroby przewlekłe. Zostań zatem z nami, by przyjrzeć się bliżej temu, jakie są przyczyny tej dolegliwości i nauczyć się skutecznie sobie z nią radzić.
Czym jest zapalenie kącików ust (angular cheilitis)?
O zapaleniu kącików ust mówimy wtedy, gdy w obrębie spoidła wargowego – czyli miejsca styku skóry i błony śluzowej jamy ustnej – dochodzi do rozwoju stanu zapalnego. Kąty ust pełnią funkcję swoistych „zawiasów” dla jamy ustnej, przez co są szczególnie narażone na intensywny ruch, rozciąganie i mikrourazy. To wyjątkowo delikatny obszar, który łatwo ulega podrażnieniu, zwłaszcza pod wpływem nadmiernej wilgoci, np. na skutek kontaktu ze śliną. Przewlekłe zawilgocenie sprzyja maceracji skóry, a to z kolei zwiększa podatność na infekcje bakteryjne lub grzybicze. W bardziej nasilonych przypadkach zapalenie może prowadzić do bolesnych pęknięć w kącikach ust.
Anatomiczne i strukturalne przyczyny zapalenia kącików ust
Jedną z najczęstszych przyczyn nadmiernego gromadzenia się śliny w kącikach ust, a w konsekwencji ich maceracji i stanu zapalnego, są nieprawidłowości związane z budową anatomiczną lub zmianami w strukturze tkanek wokół ust.
Najprostszy przykład to utrata napięcia skóry w okolicy ust, która może wynikać z naturalnych procesów starzenia się, szybkiej utraty masy ciała, a także działania czynników zewnętrznych, takich jak palenie tytoniu. Zmniejszone napięcie skóry powoduje, że kąciki ust opadają, tworząc zagłębienia, w których łatwo zatrzymuje się ślina.
Podobny mechanizm obserwuje się u osób z brakami w uzębieniu, źle dopasowanymi protezami lub wadami zgryzu – nieprawidłowe ułożenie warg i szczęki sprzyja osadzaniu się śliny w kącikach ust, co zwiększa ryzyko podrażnień i infekcji.
Dodatkowym czynnikiem ryzyka są tzw. linie marionetki – pionowe lub skośne bruzdy biegnące od kącików ust w dół, ku linii żuchwy. Powstają one w wyniku utraty elastyczności skóry, zmniejszenia ilości kolagenu oraz działania siły grawitacji. Nadają twarzy smutny, „zwiotczały” wyraz i sprzyjają utrzymywaniu się wilgoci w zagłębieniach skóry wokół ust.
Warto również wspomnieć o zabiegach powiększania ust oraz związanych z nimi powikłaniach , które mogą mieć potencjalny wpływ na rozwój zapalenia kącików ust. Jednym z takich skutków ubocznych może być ziarniniak, czyli reakcja zapalna na ciało obce (np. wypełniacz), prowadząca do powstania twardego, rozlanego guzka. Taka zmiana może deformować usta, zaburzać ich funkcję i przyczyniać się do przewlekłego drażnienia kącików ust.
Kolejną anatomiczną przyczyną może być makroglosja, czyli nieprawidłowo powiększony język, który nie mieści się całkowicie w jamie ustnej. Może być ona wrodzoną cechą lub objawem chorób genetycznych (np. zespołu Downa), zaburzeń metabolicznych (jak amyloidoza, choroba Pompego) lub endokrynologicznych (np. niedoczynność tarczycy). Wysuwanie się języka na zewnątrz ust zwiększa ślinienie, a to z kolei może prowadzić do przewlekłego zawilgocenia ust, bolesnych pęknięć w kącikach, a w konsekwencji także do rozwoju stanu zapalnego.
Co może oznaczać zapalenie kącików ust? Najczęstsze przyczyny zdrowotne
Zapalenie kącików ust może mieć wiele przyczyn – od błahych, jak chwilowe osłabienie organizmu, po poważne schorzenia ogólnoustrojowe. Zrozumienie źródła problemu jest kluczowe dla skutecznego leczenia.
Reakcje alergiczne
Stan zapalny w kącikach ust może być wynikiem reakcji alergicznej na:
- nikiel (szczególnie u osób noszących aparaty ortodontyczne),
- przetworzoną żywność, zawierającą barwniki, konserwanty, aromaty,
- składniki past do zębów lub płynów do płukania jamy ustnej,
- kosmetyki stosowane w okolicy ust,
- niektóre leki przeciwtrądzikowe,
- gumę do żucia.
Osłabienie odporności
Przyczyną powstawania zapalenia kącików ust może być niedobór odporności. Takiego chwilowego stanu może doświadczyć każdy z nas. Jednak może on być także następstwem ciężkich chorób przewlekłych, takich jak HIV/AIDS, ciężki złożony zespół niedoboru odporności (SCID), ostra białaczka szpikowa, agranulocytoza. Dochodzi wtedy często do rozwoju kandydozy jamy ustnej, która roznosi się na osłabione kąciki, wywołując tam infekcyjny stan zapalny.
Takiemu rozrostowi grzybów Candida sprzyja również przewlekłe stosowanie leków sterydowych oraz częste antybiotykoterapie niszczące prawidłowy mikrobiom jamy ustnej. Pacjenci, którzy stosują wziewne kortykosteroidy (np. w przebiegu astmy), powinni pamiętać o przepłukaniu jamy ustnej po każdej aplikacji leku. Zmniejszy to ryzyko wystąpienia grzybicy jamy ustnej.
Niedobory żywieniowe
Niedobory składników odżywczych, choć kojarzone głównie z krajami rozwijającymi się, również w krajach rozwiniętych mogą prowadzić do zapalenia kącików ust. Dotyczy to szczególnie:
- osób starszych,
- ubogich,
- pacjentów z zaburzeniami wchłaniania (np. celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna),
- osób na restrykcyjnych dietach, np. wegan,
- ludzi z przewlekłymi chorobami układu pokarmowego.
Do podstawowych niedoborów mogących wywołać zapalenie kącików ust należyniedobór witamin z grupy B (B2, B3, B5, B6, B12, kwasu foliowego), żelaza, cynku oraz ogólne niedożywienie białkowe.
Choroby ogólnoustrojowe
Pewne choroby przewlekłe znacząco zwiększają ryzyko wystąpienia zapalenia kącików ust. Należą do nich:
- Zespół Sjögrena – choroba autoimmunologiczna prowadząca do suchości w jamie ustnej wskutek uszkodzenia gruczołów ślinowych, co osłabia mechanizmy obronne błony śluzowej.
- Choroba Leśniowskiego-Crohna – zaburzenia wchłaniania i niedożywienie utrudniające gojenie.
- Cukrzyca – zwiększone stężenie glukozy w ślinie sprzyja rozrostowi grzybów, a przewlekła hiperglikemia zaburza gojenie się ran.
- Nowotwory i ich leczenie – chemioterapia i radioterapia uszkadzają błonę śluzową jamy ustnej.
- Glukagonoma – rzadki guz trzustki, powodujący charakterystyczny zespół objawów: zapalenie skóry, cukrzycę, utratę masy ciała, niedokrwistość, zajady.
Działania niepożądane leków
Niektóre leki mogą wywoływać suchość błon śluzowych i sprzyjać stanom zapalnym w obrębie kącików ust. Sprawdź, więc, czy nie przyjmujesz regularnie takich medykamentów. Należą do nich:
- izotretynoina, acitretyna,
- indynawir, sorafenib,
- leki antycholinergiczne,
- nadmiar witaminy A, czyli hiperwitaminoza.
Czynniki środowiskowe i styl życia
Do powstawania zapalenia kącików ust przyczyniać się może niewłaściwa higiena, niewystarczająca dbałość o uzębienie i stan dziąseł oraz duża ekspozycja na drobnoustroje zakaźne. Dodatkowo pewne nawyki związane z tikami nerwowymi, takie jak częste oblizywanie warg, ssanie kciuka, zbyt mocne nitkowanie zębów uszkadzające kąciki ust, palenie papierosów, mogą powodować nadmierne wydzielanie śliny i w konsekwencji macerację kącików prowadzącą do powstania stanu zapalnego. Ponadto długie narażenie na zbyt wysoką lub zbyt niską temperaturę otoczenia może prowadzić do pękania kącików ust, a w konsekwencji do rozwoju stanu zapalnego.
Jak leczyć zapalenie kącików ust
W przypadku zapalenia kącików ust najczęściej obserwuje się zainfekowanie takimi mikroorganizmami, jak:
- grzyby Candida (zwłaszcza C. albicans),
- gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus),
- paciorkowce beta-hemolizujące.
Zwykle nie jest to zakażenie jednym z tych drobnoustrojów, tylko infekcja mieszana.
W związku z tym zapalenie kącików ust najczęściej leczy się od razu miejscowymi środkami przeciwgrzybiczymi i przeciwbakteryjnymi, aby wyeliminować drobnoustroje.
Bywa jednak i tak, że wystarczają środki ochronne – maści zawierające emolienty i substancje, takie jak witamina A, alantoina czy pantenol, po które warto sięgać codziennie – zwłaszcza w okresie jesienno-zimowym, gdy skóra jest szczególnie narażona.
UNIVITA maść z witaminą A wspomaga regenerację i sprzyja gojeniu się mikrouszkodzeń skóry. Hamuje bowiem rozpad kolagenu i elastyny oraz stymuluje syntezę kolagenu w skórze.
Jeśli chcesz skutecznie wyleczyć zapalenie kącików ust, w pierwszej kolejności skup się na ustaleniu przyczyny pękania kącików – od niedoborów witamin, przez problemy stomatologiczne, aż po choroby przewlekłe (np. cukrzyca czy HIV). Popracuj również nad wyeliminowaniem szkodliwych nawyków i przeanalizuj stosowaną farmakoterapię.
Podsumowanie
Jeśli zapalenie kącików ust dokucza Ci regularnie, pamiętaj, że jest ono tylko objawem, który może mieć wiele źródeł. Dlatego kluczowe jest dokładne zidentyfikowanie przyczyny. Jeśli nie dotrzesz do sedna problemu, leczenie objawowe będzie Ci przynosiło jedynie tymczasową ulgę. Za to dobrze dobrana diagnostyka i holistyczne podejście, z uwzględnieniem stanu odżywienia organizmu, stylu życia, chorób przewlekłych oraz stosowanych leków, pozwalają skutecznie zwalczyć pękające kąciki ust.
